با وجود ورودیهای زیاد به حرفه وکالت اهداف قانون تسهیل محقق نشد
انتشار نتایج پژوهشی تازه از سوی دانشکده حقوق دانشگاه استنفورد، بار دیگر نسبت میان هوش مصنوعی و آموزش حقوق را به یکیاز موضوعات مهم در ادبیات دانشگاهی و حرفهای تبدیل کرده است. این پژوهش در شرایطی منتشر شده که استفاده از ابزارهای هوشمصنوعی مولد در محیطهای آموزشی، بهویژه در رشتههای مبتنی بر تحلیل و استدلال، با سرعتی چشمگیر در حال گسترش است.
بر اساس این مطالعه، گروهی از استادان حقوق از دانشگاههای معتبر ایالات متحده، پاسخهایی را که به پرسشهای دانشجویان درحوزه حقوق قراردادها ارائه شده بود، بهصورت ناشناس ارزیابی نمودند در حالیکه این ارزیابان نمیدانستند کدام پاسخ توسط استادانحقوق و کدام پاسخ توسط سامانههای هوش مصنوعی تولید شده است.
نتایج پژوهش قابل تامل بود. در بخش قابلتوجهی از موارد، پاسخهای تولیدشده توسط هوش مصنوعی از حیث وضوح، انسجامساختاری و کارآمدی آموزشی، برتر از پاسخهای انسانی ارزیابی شدند. گزارش پژوهش نشان میدهد که در حدود ۷۵ درصدمقایسهها، پاسخهای هوش مصنوعی ترجیح داده شده و حتی میزان پاسخهای آموزشی گمراهکننده یا زیانبار در برخی موارد کمتر ازپاسخهای انسانی بوده است.
اهمیت این یافتهها نه در اعلام «برتری مطلق ماشین بر انسان»، بلکه در ضرورت بازاندیشی درباره ماهیت آموزش حقوق نهفته است. این پژوهش ما را ناگزیر میکند بار دیگر درباره نقش استاد، جایگاه دانشجو و مفهوم استدلال حقوقی به طور جدی تأمل نماییم.
آنچه مسلم است حقوق را نمیتوان صرفاً مجموعهای از پاسخهای درست و نادرست دانست. در بسیاری از مسائل حقوقی، پاسخ واحدو قطعی وجود ندارد. چهبسا دو استدلال متعارض، هر دو از منظر حقوقی قابل دفاع باشند؛ مشروط بر آنکه بر مبانی معتبر، استنادهایقابل اتکا و تحلیل منسجم استوار شده باشند.
از همین رو، اهمیت پژوهش استنفورد در آن است که هوش مصنوعی نه در پاسخگویی به پرسشهای حافظهمحور، بلکه در حوزهای موردآزمون قرار گرفته که با تحلیل، تفسیر، تفکیک فروض و استدلال حقوقی ارتباط مستقیم دارد.
با این حال، برداشت صحیح از این تحول آن نیست که هوش مصنوعی جایگزین استاد حقوق شده یا در آینده نزدیک چنین خواهد شد. چنین نتیجهگیریای، هم سادهانگارانه است و هم میتواند پیامدهای نادرستی برای سیاستگذاری آموزشی به همراه داشته باشد.
آنچه از این پژوهش میتوان دریافت، توانایی چشمگیر هوش مصنوعی در ایفای نقش «دستیار آموزشی» است. این فنآوری میتواندمفاهیم را توضیح دهد، پاسخها را سازماندهی کند، مقدمات بحث را فراهم آورد و به فهم اولیه دانشجو کمک کند. اما آموزش حقوقفراتر از تولید پاسخ است و تربیت حقوقدان، فرآیندی عمیقاً انسانی باقی میماند.
استاد حقوق صرفاً کسی نیست که پاسخ یک پرسش را بداند. وظیفه اصلی او آن است که به دانشجو نشان دهد چرا یک پاسخ از پاسخدیگر قویتر است؛ کدام استدلال با مبانی حقوقی سازگارتر است؛ کدام منبع اعتبار کافی ندارد؛ و چگونه باید میان ظاهر منظم یکپاسخ و اعتبار واقعی آن تمایز قائل شد.
در واقع، هرچه نقش هوش مصنوعی در تولید پاسخهای اولیه پررنگتر شود، اهمیت نقش استاد در ارزیابی، نقد و هدایت استدلال حقوقیافزایش خواهد یافت. از این منظر، فنآوری نه جایگزین استاد، بلکه عاملی برای تغییر ماهیت نقش اوست.
در عصر هوش مصنوعی، استاد حقوق دیگر نمیتواند صرفاً به انتقال محفوظات، شرح مواد قانونی یا تکرار نظریات کلاسیک اکتفا کند. دانشجو امروز قادر است ظرف چند ثانیه درباره یک نهاد حقوقی، نظریه قراردادی یا اصل تفسیری، متنی منظم و نسبتاً قابل قبولدریافت کند.
بنابراین، ارزش افزوده استاد در حوزههای دیگری تعریف میشود؛ از جمله طراحی پرسشهای دقیق، نقد پاسخها، تشخیص خطاهایتحلیلی، پیوند دادن مباحث با ساختار نظام حقوقی، تبیین زمینههای اجتماعی و نهادی و در نهایت پرورش قدرت قضاوت حقوقی.
از این منظر، شاید بتوان گفت هوش مصنوعی بیش از آنکه تهدیدی برای استاد حقوق باشد، چالشی برای شیوههای سنتی آموزش حقوقاست. اگر آموزش حقوق به حفظ مطالب، تقریر جزوه و بازتولید پاسخهای کلیشهای محدود شود، طبیعی است که سامانههای هوشمصنوعی در بسیاری از موارد عملکردی سریعتر و منظمتر ارائه دهند.
اما اگر آموزش حقوق بر تحلیل پرونده، نقد استدلال، گفتوگوی علمی، اخلاق حرفهای، حل مسئله و فهم عدالت استوار باشد، هوشمصنوعی نه رقیب استاد، بلکه ابزاری در خدمت فرآیند آموزش خواهد بود.
این تحول، نقش دانشجو را نیز دگرگون میکند.
دانشجوی حقوق دیگر نباید صرفاً دریافتکننده پاسخ باشد، بلکه باید مهارت استفاده نقادانه از ابزارهای هوش مصنوعی را بیاموزد.
استفاده از این فناوری میتواند برای فهم اولیه موضوعات، دستهبندی مطالب، شناسایی زوایای مختلف یک بحث و تمرین نگارش حقوقیمفید باشد. با این حال، خطر اصلی زمانی پدید میآید که دانشجو پاسخ تولیدشده را بدون فهم، ارزیابی و مسئولیت علمی بپذیرد.
در آموزش حقوق، مسئولیت نهایی تحلیل همچنان بر عهده انسان است. دانشجو باید آگاه باشد که پاسخهای تولیدشده توسط هوشمصنوعی، هرچند روان و متقاعدکننده به نظر برسند، ممکن است حاوی خطا، خلط میان نظامهای حقوقی، استنادهای نادرست یاسادهسازی بیش از حد مسائل باشند.
این مسئله در حقوق کشور ما اهمیت مضاعف دارد. بسیاری از مدلهای هوش مصنوعی بر دادههای انگلیسیزبان و مبتنی بر نظامهایحقوقی غربی آموزش دیدهاند و ممکن است در مواجهه با مفاهیم حقوق ایران، میان قواعد داخلی و نهادهای حقوقی بیگانه خلط کنند.
پر واضح است در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، تحلیل حقوقی صرفاً با مراجعه به متن قانون کامل نمیشود. فقه، رویه قضایی،نظریات مشورتی، دکترین حقوقی، ساختارهای نهادی، عرف حقوقی و اقتضائات اجتماعی و اداری، همگی در فهم صحیح مسائل حقوقینقش دارند.
از این رو، استفاده از هوش مصنوعی در آموزش حقوق ایران، بدون نظارت علمی استاد متخصص و مجرب و بدون رعایت اصولروششناختی، ممکن است به جای تعمیق دانش حقوقی، به سطحی شدن تحلیلها و بعضا گمراهی بینجامد.
در سطح نهادی نیز دانشکدههای حقوق نمیتوانند نسبت به این تحول بیتفاوت باشند. نه ممنوعیت مطلق هوش مصنوعی راهحل مناسبیاست و نه رهاسازی کامل و بدون ضابطه آن.
ممنوعیت کامل، دانشجویان را از واقعیتهای حرفهای آینده دور میکند و آزادی بیقیدوشرط نیز میتواند زمینهساز تنبلی فکری، سرقتعلمی، استنادهای ساختگی و تضعیف استقلال تحلیلی شود.
راهکار منطقی، تنظیم مسئولانه استفاده از این فنآوری است و دانشکدههای حقوق بایستی بهتدریج چارچوبهای روشنی برایبهرهگیری از هوش مصنوعی در آموزش و پژوهش تدوین نمایند.
در این چارچوب، لازم است مشخص شود دانشجو در چه مواردی مجاز به استفاده از این ابزار است، چگونه باید استفاده خود را افشاکند، مسئولیت صحت مطالب بر عهده چه کسی است و استناد به خروجیهای هوش مصنوعی چه حدود و شرایطی دارد.
همچنین استادان باید شیوه طراحی تکالیف و آزمونها را بازنگری نمایند. تکالیفی که صرفاً بر خلاصهنویسی، تعریف مفاهیم یاگردآوری اطلاعات عمومی مبتنی باشند، بهسادگی توسط هوش مصنوعی قابل انجام هستند.
در مقابل، ارزیابیهایی که بر تحلیل مسائل واقعی، دفاع شفاهی از استدلال، نقد پاسخهای تولیدشده، تطبیق با منابع معتبر وشناسایی خطاهای حقوقی تمرکز دارند، همچنان نیازمند تفکر مستقل دانشجو و بهرهگیری از علم و عقل انسانی خواهند بود.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم دانشجوی امروز حقوق، فردا ممکن است در جایگاه وکیل، قاضی، مشاورحقوقی، قانونگذار، استاد دانشگاه یا مدیر حقوقی انجام وظیفه نماید.
اگر او از امروز نیاموزد که چگونه با هوش مصنوعی بهصورت مسئولانه و نقادانه مواجه شود، این ضعف میتواند در آینده بر کیفیتدادرسی، تنظیم قراردادها، ارائه مشاوره حقوقی و حتی فرآیندهای تصمیمگیری عمومی اثر بگذارد.
حقوقدانی که بدون ارزیابی مستقل به خروجی هوش مصنوعی اعتماد کند، به همان اندازه برای نظام حقوقی مخاطرهآمیز است کهحقوقدانی که نسبت به فنآوریهای نوین بیاطلاع باقی بماند.
بنابراین، مسئله اصلی انتخاب میان انسان و ماشین نیست. پرسش اساسی آن است که چگونه میتوان از ظرفیتهای هوش مصنوعیبرای تقویت تفکر حقوقی بهره گرفت، بیآنکه استقلال فکری، مسئولیت حرفهای و داوری انسانی تضعیف شود.
هوش مصنوعی میتواند پاسخهای مناسبی تولید کند، اما این حقوقدان است که باید تشخیص دهد آیا آن پاسخ از حیث حقوقی صحیح،از نظر منابع معتبر، از منظر نظام حقوقی مربوط و از حیث اخلاق حرفهای قابل پذیرش است یا خیر؟.
پژوهش اخیر استنفورد را باید بیش از آنکه اعلام پایان نقش استاد حقوق بدانیم، نشانه پایان یک تصور سنتی از آموزش حقوق تلقیکنیم؛ تصوری که در آن استاد گوینده مطلق، دانشجو شنونده منفعل و آموزش حقوق مجموعهای از محفوظات فرض میشد در حالیکه براساس الگوی جدید، استاد نقش راهنمای تفکر را بر عهده دارد، دانشجو باید پرسشگر و منتقد باشد و هوش مصنوعی نیز در جایگاهابزار کمکی و نه مرجع نهایی تصمیمگیری، ظاهر شود.
آینده آموزش حقوق نه در نفی فنآوریهای هوشمند است و نه در تسلیم کامل در برابر آنها. این آینده در بازتعریف رابطه میان استاد،دانشجو، متن حقوقی و فنآوری شکل خواهد گرفت.
اگر این رابطه بهدرستی تنظیم شود، هوش مصنوعی میتواند به ارتقای کیفیت آموزش حقوق کمک کند. اما استفاده بیضابطه وغیرنقادانه از آن ممکن است ظاهر آموزش را تقویت و جوهره آن، یعنی تفکر مستقل و قضاوت حقوقی را تضعیف نماید.
در نهایت، باید پذیرفت که هوش مصنوعی آموزش حقوق را با چالشی جدی مواجه کرده است؛ اما هر چالشی الزاماً تهدید نیست. اینتحول میتواند فرصتی برای فاصله گرفتن از آموزش حافظهمحور و حرکت به سوی آموزش مسئلهمحور، تحلیلی، نقادانه و مسئولانه باشد.
شاید مهمترین پیام پژوهش استنفورد همین باشد: آینده از آنِ استادانی نیست که بیشترین پاسخها را میدانند، بلکه از آنِ استادانیاست که بهتر میآموزند چگونه باید اندیشید.
دیدگاهتان را بنویسید